Zanim po niego sięgniesz, wiedz, że to… warzywo. Albo owoc. Naukowcy do dziś toczą spór, bo arbuz pasuje do obu kategorii jednocześnie. Jedno jest pewne: ten soczysty zielony olbrzym ma za sobą ponad sześć tysięcy lat historii i przebył drogę z afrykańskiej pustyni aż na nasz letni stół.
Arbuz pochodzi z Afryki
Współczesne arbuzy prawdopodobnie wywodzą się od sudańskiego melona Kordofan, dzikiego gatunku z północno-wschodniej Afryki, który jest ich najbliższym znanym krewnym. To właśnie w tamtych stronach, na obszarze dzisiejszego Sudanu i Libii, wszystko się zaczęło. Nasiona arbuza liczące ponad pięć tysięcy lat odkryto w Libii. W Egipcie znaleziono pozostałości arbuzów w grobowcach i świątyniach z 1330 roku p.n.e., a w Sudanie — z 1500 roku p.n.e.
Ale po co Egipcjanie chowali arbuzy do grobowców? Odpowiedź jest zaskakująco praktyczna. Wierzono, że po śmierci faraonowie odbywają długą drogę do raju. Arbuza pozostawiano przy nich po to, by mogli nawodnić się w jej trakcie. Arbuz był więc czymś w rodzaju prowiantu na wieczność.
Ale tamte arbuzy nie smakowały tak jak te dzisiaj. Według naukowców ich miąższ miał zbitą konsystencję, blady kolor oraz gorzki, lekko mdławy smak. Egipcjanie sięgali po nie właśnie ze względu na orzeźwienie. W upalnym klimacie arbuzy stanowiły ratujące życie źródło wody pitnej.
Wędrówka arbuza przez świat
Z Egiptu arbuz wyruszył na podbój świata szlakami handlowymi. Wymieniany jest w Biblii, uprawiany był też w Chinach i Indiach od niepamiętnych czasów. Do Europy dotarł około XI–XII wieku, a już w XIV stuleciu wyróżniano tu kilka odmian.
Jak wyglądał ten europejski arbuz? Odpowiedź znamy dzięki malarstwu. Dawny wygląd arbuza znany jest przede wszystkim z XVII-wiecznego obrazu Giovanniego Stanchi, włoskiego malarza martwej natury. Przedstawione na malowidle arbuzy były wyraźnie podzielone w środku na sześć trójkątnych kawałków z dużymi, czarnymi nasionami. Dopiero przez kolejne cztery wieki arbuz stawał się coraz bardziej czerwony, mięsisty i soczysty, a jego pestki coraz mniejsze.
Gdzie rosną arbuzy?
Arbuz uwielbia ciepło, słońce i przepuszczalną glebę. Najlepiej czuje się przy temperaturze powyżej 25 stopni Celsjusza, dlatego jego wielkie uprawy znajdziemy głównie w ciepłych zakątkach globu.
W 2023 roku światowa produkcja arbuzów przekroczyła 105 milionów ton. Chiny są bezsprzecznym liderem, odpowiadają za około 64% całego zbioru, produkując więcej niż wszystkie pozostałe kraje razem wzięte. Poza nimi do czołówki należą Turcja, Indie, Algieria i Brazylia.
W Europie arbuzowe zagłębia to głównie basen Morza Śródziemnego: Hiszpania, Grecja i Włochy, gdzie słońca i ciepła nie brakuje przez większość roku.
A Polska? W naszym kraju arbuzy rosną najczęściej w szklarniach. Klimat nie jest wprawdzie wymarzony, ale coraz więcej polskich rolników próbuje swoich sił w tej uprawie i nieraz z całkiem dobrym skutkiem.
Jak rosną arbuzy?
Arbuz to roślina jednoroczna, która rośnie jako płożąca się po ziemi liana. Z jednego nasionka wyrasta długa, rozgałęziona łodyga. Potrafi osiągnąć nawet kilka metrów długości! Rozpościera się szeroko, zaczepiając się o podłoże wąsami czepnymi. Na tej łodydze pojawiają się najpierw żółte kwiaty, a po zapyleniu przez owady (najczęściej pszczoły) zaczyna rosnąć owoc.
Od zapylenia do dojrzałości mija zwykle od 70 do 90 dni. W tym czasie arbuz rośnie zaskakująco szybko: w szczycie sezonu owoc może przyrastać nawet o kilka centymetrów dziennie. Roślina nie wspina się wzwyż jak fasola czy ogórek, ale leży na ziemi, a każdy arbuz spoczywa bezpośrednio na glebie lub specjalnych podkładkach, które chronią go przed gniciem.
Jakie warunki klimatyczne i glebowe są potrzebne do uprawy arbuzów?
Arbuz jest wymagający w uprawie. Do prawidłowego wzrostu potrzebuje długiego, gorącego lata: minimum 3–4 miesięcy z temperaturami powyżej 20 stopni Celsjusza w dzień, najlepiej 25–30°C. Równie ważne jest słońce: roślina potrzebuje go co najmniej 8 godzin dziennie. Chłodne i pochmurne lato sprawia, że owoce są blade, małe i mdłe w smaku.
Gleba powinna być przepuszczalna, lekka i piaszczysta. Arbuz nie znosi zalewania wodą przy korzeniach. Optymalne pH to 6,0–7,0. Paradoksalnie roślina, która daje tak soczysty owoc, źle znosi nadmiar wody: podlewa się ją rzadko, ale obficie, a wilgotność gleby powinna być równomierna przez cały sezon. Susza tuż przed zbiorem jest wręcz pożądana — sprawia, że miąższ staje się słodszy.
Ciekawostki o arbuzie
Kto wyhodował pierwszego arbuza bez pestek?
Arbuzy bez pestek zostały po raz pierwszy opracowane w Japonii w latach 40. XX wieku, jako wynik prac profesora Hitoshiego Kihary, który badał genetykę roślin i odkrył możliwość krzyżowania arbuzów o różnych liczbach chromosomów. Dziś to jeden z najpopularniejszych produktów w supermarketach na całym świecie.
Jaki jest największy arbuz na świecie?
Najcięższy arbuz na świecie, zarejestrowany w Księdze Rekordów Guinnessa, ważył 159 kg i został wyhodowany przez Chrisa Kenta z Tennessee w USA w 2013 roku. Dla porównania, przeciętny arbuz ze sklepu waży od 3 do 8 kilogramów.
Arbuz to owoc czy warzywo?
Botanicznie arbuz jest… jagodą. Należy do rodziny dyniowatych, tak jak melon, cukinia i ogórek. Potocznie nazywamy go owocem, choć w wielu krajach klasyfikowany jest jako warzywo.
Ile jest odmian arbuza na świecie?
Istnieje ponad tysiąc odmian arbuza. Wśród nich odmiany o żółtym, różowym, białym, pomarańczowym i brązowym miąższu. Najpopularniejsze pozostają jednak arbuzy z miąższem czerwonym.
Kiedy latem sięgasz po soczysty plaster arbuza na straganach czy w supermarkecie, wiesz już, że ten owoc przebył naprawdę długą drogę — z afrykańskiej pustyni, przez grobowce faraonów, XVII-wieczne europejskie obrazy, aż po współczesne szklarnie w Polsce. Sześć tysięcy lat historii w jednym kęsie. Smacznego.
Bibliografia >
- Wikipedia. Arbuz zwyczajny: https://pl.wikipedia.org/wiki/Arbuz_zwyczajny
- Appetita / Smak i Styl. Skąd wziął się arbuz?: https://smakistyl.pl/skad-wzial-sie-arbuz.html
- Life of Us. Starożytna historia arbuza: https://lifeofus.net/poland/2021/06/22/starozytna-historia-arbuza/
- Well.pl. Dlaczego starożytni Egipcjanie uprawiali arbuzy?: https://www.well.pl/life/148/dlaczego_starozytni_egipcjanie_uprawiali_arbuzy
- Kobieta w Sadzie. Polskie arbuzy hitem lata: https://kobietawsadzie.pl/slodsze-niz-z-importu-i-tansze-niz-myslisz-polskie-arbuzy-hitem-lata/
- Nowy Działkowiec. Jak dawniej wyglądały owoce i warzywa?: https://nowydzialkowiec.pl/dawniej-wygladaly-popularne-warzywa-owoce-3333
- Polskie Radio Dzieciom. Arbuz — roślina uprawiana w ponad stu krajach: https://www.polskieradio.pl/18/4386/artykul/3218188
- Zielony Ogródek. Arbuz zwyczajny / Kawon: https://zielonyogrodek.pl/katalog-roslin/owocowe-warzywne/9576-arbuz-zwyczajny-kawon
- Dlaroslin.pl. Arbuzy bez pestek — czy warto uprawiać?: https://dlaroslin.pl/content/924-arbuzy-bez-pestek-czy-warto-uprawiac